नेपाल विभिन्न जात जाती र भेष भाषाले भरिएको एउटा बहुल संस्कृतिको देश हो | नेपालमा भएका विभिन्न जातीहरु मध्य मगर समुदाय एउटा प्रमुख जाती हो र मगर  जाती आदिबासी जनजाती समूहमा  पर्दछ | साथै यो जाती आदिबासी जनजाती समुहको सबै भन्दा ठुलो जन संख्या भएको जाती पनि हो | अन्य जातीहरुको आफ्नै भाषा र भेष भुषा भए झैँ मगरहरुको पनि आफ्नै भाषा, भेष  तथा परम्परा छ |  मगरहरुले बोल्ने मातृ भाषालाई अठार मगरात र बाह्र मगरात गरी दुई समुहमा विभाजन गरिएको छ । बाह्र मगरात अन्तर्गतका पाल्पा, तनहुँ तथा स्याङ्जा जिल्लामा बोलिने मगर भाषालाई मगर ढुट भनिन्छ भने अठार मगरातमा बोलिने मगर भाषालाई खाम र काईके गरी दुई भागमा बाडिएको छ । डोल्पाको ताराकोट आसपासमा बोलिने मगर भाषालाइ काइके भाषा भनिन्छ भने रुकुम, रोल्पा र बाग्लुङतिरका मगरहरुले बोल्ने मगर भाषालाइ खाम भाषा भनिन्छ | 

 

खाम भाषा बिशेष गरी रोल्पाको उत्तर खण्ड, रुकुमको पुर्बी खण्ड र बागलुङ्गको पश्चीमी भेकमा बस्ने बुढा, घर्ति, पुन र रोका मगरहरुले बोल्ने गरेता पनि यस क्षेत्रका मगरहरुसँग मिसिएर बसोबास गर्ने अन्य जातिहरुले पनि यही भाषा नै बोल्ने गर्दछन | यस खाम भाषालाई पनि भाषाविदहरुले स्थानीय Dialect  अनुसार पर्वते (पश्चिमे र पूर्बे), गमाले, मताले र शेशी गरि  पाँच क्षेत्रमा खण्डिकरण गरेकाछन् | यी क्षेत्रीय भाषाहरु एक आपसमा भने त्यती धेरै मेल नखाने भएकोले शेशीले गमालेको, गमालेले पर्बतेको र पर्बतेले शेशीको भाषा धेरथोर बुझेता पनि पुरै बुझ्न भने धौ धौ पर्छ | गमाले खाम रोल्पाको पुर्बी पुछार र प्युठानको उत्तरी पुछारका केही गाउँहरुमा बोलिन्छ, भने शेशी खाम रोल्पाको दक्षिण पश्चिम भेकका केही गाउँहरुमा बोलिन्छ  जसलाई  "शेष खाल" भनेर  पनि चिनिन्छ  | मताले खाम चाँही रोल्पाको उत्तर पश्चिम र रुकुमको दक्षिण पश्चिमका केही गाउँहरुमा बोलिन्छ | मताले खाम पर्वते खाम संग धेरै मात्रामा मिल्दोजुल्दो छ | पर्बते खाम भने यी अन्य खामको तुलनामा बृहत रुपले रुकुमको सम्पूर्ण पुर्बी भेक, रोल्पाको सम्पूर्ण उत्तरी भेक र बाग्लुङको पश्चीमी भेकका मगरहरुले बोल्दछन् | बागलुङ्गको निसी, भुजी तिर बोलिने पूर्बे पर्वते खाम रुकुम रोल्पामा बोलिने पश्न्चिमे पर्वते खाम भन्दा केहि फरक भएता पनि धेरै हदसम्म मिल्दो जुल्दो छ | गाउँ र ठाउँ अनुसार खाम भाषाका केही शब्दहरुमा पनि (Local dialect) केही भिन्नता पाईन्छ जस्तै: गहुँलाई तक गाउँमा "ताम" भनिन्छ भने लुगुम तथा अन्य गाउँहरुमा "पिमा" भनिन्छ, त्यस्तै गरी जुत्तालाई थबाङमा "पनै" भनिन्छ भने लुगुम तथा अन्य गाउँहरुमा "पो:ला" भनिन्छ | यसरी बोलिने केही शब्दहरुमा स्थानिय रुपमा केही मात्रामा मात्र फरकता पाईन्छ तर समग्रमा एकै खाले हुन्छ भने बोल्ने लवाज (Accent) चाँही हरेक गाउँको आफ्नै प्रकारको हुन्छ र जुन अर्को गाउँमा बोलिने लवाजसँग मिल्दैन | हरेक गाउँको आफ्नै बोल्ने लवाज (Accent) भएता पनि भाषामा मेल खाने भएकोले यस भेकका मगरहरुले एक अर्काको भाषा सहजै बुझ्दछन | संख्यागत हिसाबले सबै भन्दा बढी प्रचलित पर्बते खाम बोलिने प्रमुख गाउँहरुमा लुगुम, काँक्री, खाबाङ, तक, सेरा, बाच्छीगाउँ, हुकाम, मैकोट, कोल, पदमी, नाखा, राङ्सी, सिमा, महत, धरमशाला, थबाङ, उवा, जेल्बाङ, धानुङ, धाङ्सी, धाबाङ, निसी, भल्कोट आदि हुन र यस्मा पनि "पश्चिमे पर्वते" बोलिने क्षेत्रका गाउँहरु मध्य बिशेष गरेर लुगुम, काँक्री, खाबाङ, तक, सेरा, बाच्छीगाउँ, कोल, थबाङ, जेलबाङ, धानुङ, मिरुल, उवामा बोलिने खाम भाषामा झन्डै पूर्ण रुपमा  समानता पाइने भएकोले एक आपसमा बुझ्नलाई कुनै बाधा र मुस्किल पर्दैन, त्यसैले यस क्षेत्रलाई खाम भाषाको केन्द्रबिन्दु मान्दा केही फरक नपर्ला |